گلستان  شهدای اصفهان

مقدمه

اصفهان يكي از زيباترين شهرهاي تاريخي جهان به شمار مى‏آيد و طي قرون متمادي كانون فرهنگ، دانش و هنر ايراني - اسلامي بوده است .اين شهر پس از اسلام به آرامي رشد و گسترش پيدا كرد و در سه دوره تاريخي آل‏بويه، سلجوقيان و صفويان پايتخت اين دولت‏ها و فرهنگ اسلام و تشيّع محسوب مى‏شد. ستاره اقبال اصفهان در روزگار صفويه درخشش بيشتري پيدا كرد و مساجد، مدارس، عمارات و ابنيه عالي، قصرها، ميدان‏ها، باغ‏ها و تفرجگاه‏ها، كاروانسراها، محلاّت و مزارات باشكوهي در اين شهر ساخته شد. آن‏گونه كه كَمْپفر سياح آلماني كه درآن عصر از اصفهان ديدار داشته است مى‏نويسد: « وسعت اين شهر چندان است كه آن را بزرگترين شهر آسيا درآن ­سوي­ گنگ مى‏توان به حساب آورد.»

شهر اصفهان در اين روزگار تجلّى‏گاه ظهور استعداد و نبوغ جلوه‏هي ارزشمند و بلند مرتبه علم و ادب و هنر بود و با جذب استعدادهاي شكوفان فرهنگي و تمدني ديگر شهرها هزاران دانشمند و اديب و هنرمند را در خود پرورش داد و جايگاه ابدي آنان اين شهرگرديد. افرادي همچون صاحب بن عَبّاد، ابونُعيم اصفهاني، جمال‏الدّين عبدالرّزاق و كمال‏الدّين اسماعيل، مافروخي اصفهاني، باباركن‏الدّين بيضاوي، حكيم ميرابوالقاسم فندرسكي، آقا حسين خوانساري، آقاجمال خوانساري، بهاءالدّين محمّد اصفهاني، فاضل هندي، حكيم ملاّاسماعيل خواجويي، حكيم­آقا محمّد بيدآبادي، سيّد محمّد باقر خوانساري چهارسوقي، آخوند كاشي و جهانگيرخان قشقايي به اوج شكوه­علمی دست یافته و در این شهر آرمیده اند.   

پس از اسلام اصفهان گورستان‏هي بسياري همچون آبخشان، طوقچي، سُنبلان و تخت فولاد همچون صدفي اين استوانه‏هي دانش و تقوا را در خود جي داده، به ويژه قبرستان تخت فولاد مدفن بسياري از اين علما و دانشمندان، شعرا، هنرمندان و ستارگان علم و ادب اصفهان روزگار صفويه مى‏باشد. به همين سبب اين گورستان از نظر فرهنگي، تاريخي و هنري جايگاه ويژه‏ي در ميان مزارات جهان اسلام پيدا كرده و پس از گورستان وادى‏السلام نجف، دومين مزار مقدّس        شيعه محسوب می­گردد.

همزمان با پيروزي انقلاب اسلامي در ميان تكاياي شرقي تخت فولاد، مزار نويني شكل گرفته كه به نام گلستان شهدي اصفهان نامگذاري شده است. اين مزار مقدّس مدفن دلير مردان شب شكن و استوانه‏هاي سترگ و جلوه‏هي روشن فداكاري و خودگذشتگي مى‏باشد. دلاورمرداني كه برخي از آنان پس از چند سال مجاهدت در جبهه‏هي جنگ هشت ساله‏ي كه توسط مزدوران پليد و جنايتكار استكبار جهاني بر ملّت ايران تحميل گشته‏بود، دربرابردشمن ‏متجاوز از خاك ايران اسلامي دفاع كردند. اين تنديس‏هاي مقاومت و نهادهاي فداكاري با ايثار خون خود همچون مجاهدان و شهدي صدر اسلام عمّاربن ياسر، مالك بن اشتر، خُزيمة بن ثابت ذوالشهادتين و حُجربن عدي كِنْدي نهال نو پي اسلام را سيراب كردند و با جانفشانى‏هاي خود حماسه‏هاي شگرفي را بر جاي گذاشتند و ميهن اسلامي را از خطر دشمن متجاوز مصون و محفوظ داشتند.
شهدي انقلاب اسلامي با بهره‏گيري از انديشه والي مكتب عاشورا به امام حسين و يارانش اقتدا كردند. اين اسطوره‏هاي مقاومت با فداكردن كالبد و شمع وجود خود ره چندين ساله سير و سلوك عارفان را يك شبه پيمودند و عند ربهم يرزقون متنعم گرديدند. اكنون مائيم و اين خيل شهيدان در پيش روي ما كه فرهنگ سرخ شهادت و راه شهيدان شاهد تاريخ را كه در طول تاريخ تداوم دارد، باز شناخته آن را پاس داريم زيرا تداوم راه آنان مرهون فداكاري و از خودگذشتگي و اتصال به ریسمان  محکم مکتب شهادت و شهید پروری است، آن گونه که امام خمینی فرموده است:

 «تربت پاك شهيدان است كه تاقيامت مزار عاشقان و عارفان و دلسوختگان و دارالشفي آزادگان خواهدبود.»

كتابي كه در پيش رو داريد مراحل شكل‏گيري گلستان شهدي اصفهان را بررسي كرده است. بخش نخست كتاب به معرفي تكايي كهن و برخي از اسطوره‏هاي علم و تقوا كه در آن آرميده‏اند، مى‏پردازد و در بخش دوم به ترتيب زماني قطعه‏هي گوناگون گلستان شهدا معرفي گرديده و شرح مختصري از زندگي و افكار برخي از اين اسوه‏هي مقاومت و سرداراني كه در دفاع مقدّس ملّت ايران مؤثر بوده‏اند، پرداخته شده است .اميد است كاستى‏ها را اهل تحقيق بر ما ببخشايند. در پایان از همراهی برادر جانباز علی رضا شاه سنایی تشکر وقدردانی می نمایم اگر نبود یاری و همراهی وی این مهم به انجام نمی­رسید.

قطعه‏هاي گلستان شهدا

شكل‏گيري گلستان شهدا اصفهان

از آن چه گذشت بر ما روشن مى‏شود گلستان شهدا از مجموع تكيه‏هاي لسان الارض، ملك، بروجنى‏ها، كوهي، ميرمحمّد صادقى‏ها، و فاضلان و خواجويي تشكيل گرديده است .ولي وضعيت كنوني گلستان با توجه به تخريب ديوار ميان اين تكايا و حفاظ و حصاري كه در سوي جنوب در كنار خيابان سجاد و در جبهه غربي در كنار خيابان فيض و در ضلع شمالي آن به كوچه لسان الارض وكوچه شهيدزماني كشيده شده است، تمامي اين تكايا در يك گستره پيوسته به يكديگر به مساحت 113969 متر مربع شكل گرفته است و اكنون نمى‏توان اين تكايا را از يكديگر جدا نمود.  براساس محاسبه دفتر فني مجموعه فرهنگي مذهبي تخت فولاد دانست، اگرچه بيشتر شهدا در منطقه مركزي به مساحت 64437 متر مربع به خاك سپرده شده‏اند و بيشتر قطعه‏هي گلستان شهدا در تكايي ملك، كوهي، بروجنى‏ها، مير محمّد صادقي هاو قسمتي از تكيه لسان‏الارض شكل گرفته است و تنها معدودي از شهدا در زمين‏هي تكيه فاضلان و خواجويي دفن شده‏اند.

پيش از انقلاب اسلامي، حجةالاسلام و المسلمين آقي شيخ مهدي مظاهري در تكيه كوهي و ملك شب‏هي جمعه دعي كميل با شكوهي برگزار مى‏كرد كه چندين هزار نفر در آن شركت مى‏كردند.

پس از شهادت آيةاللّه ميرزا ابوالحسن آل رسول مشهور به شمس‏آبادي مدرس حوزه علميّه اصفهان و امام جماعت مسجد جعفر طيّار در كوچه شهيد انصاري خيابان طالقاني و مسجد شيخ‏بهايي در خيابان شيخ‏بهايي، در سحرگاه روز7 ربيع‏الثاني 1396هجري، آقاي محمّدعلي خادم‏المؤمنين فولادي تكيه‏بان به منزل شهيد شمس‏آبادي دعوت و در حضور آقايان: آل رسول برادر شهيد، آيةاللّه حاج شيخ باقر صديقين، حاج محمّدبصيري و حاج عبدالجواد قهرايي قطعه زميني به مبلغ 40 هزار تومان بري دفن مرحوم شمس‏آبادي واگذار مى‏كند.

-  مذاكره با آقاي حاج عبدالجواد قهرايي، عضو هيأت امني بقعه شهيد شمس‏آبادي كه متن قولنامه واگذاري زمين مقبره نزد وي مى‏باشد و بنده آن را مشاهده نمودم. در مذاكره با آقاي حاج محمّد علي خادم المؤمنين فولادي ايشان دريافت پول بري واگذاري زمين را تاييد كردند.
پس از آماده‏سازي قبر، جنازه آن شهيد فردي آن روز با تشيع بسيار باشكوه مردم اصفهان در اين مكان دفن گرديد. پس از مدتي از سوي هيأت امناي بقعه با كمك برخي از مردم خيّر و وجوهاتي كه مردم در صندوق مقبره مى‏ريختند بقعه با شكوهي با آجر و كاشي بر روي قبر آن عالم شهيد ساخته شد. 

پس از دفن شهيد شمس‏آبادي برخي از شهدي انقلاب اسلامي در دوره حكومت نظامي در سال 1357ش­اصفهان همچون شهيد اصغر نوري و شهيد سيّد حسين دوازده امامي در اين مكان دفن شدند، ولي در هنگام اجري مراسم هفت و چهلم و تجمع مردم بر سر قبور اين شهدا دربان تكيه لسان الارض به كلانتري اطلاع مى‏داد و مأموران مى‏آمدند و با تيراندازي هوايي مردم را پراكنده مى‏كردند و از برگزاري مراسم جلوگيري مى‏كردند. به همين جهت گاهي مراسم در مسجد حضرت حجت عج برگزار مى‏شد. اين مسجد به وسيله آقاي حاج ابراهيم ربيعي قهفرخي با همكاري حجةالاسلام شيخ مهدي مظاهري پس از تخريب تكيه قهفرخى‏ها ساخته‏شد. مذاكره با آقاي حاج محمّد علي خادم المؤمنين فولادي. بر روي كاشى‏كاري درب ورودي مسجد نام واقف حاج ­ابراهيم ربیعی ثبت شده است.

با پيروزي انقلاب اسلامي در 22 بهمن ماه1357 شمسي و توطئه‏ها عليه آن در كردستان و سيستان و بلوچستان بسياري از جوانان انقلابي اصفهان براي مبارزه با اين توطئه‏ها به اين مناطق اعزام شدند و برخي از آنها به شهادت رسيدند. در آغاز اين شهدا را در قطعه "حمزه سيّدالشهدا" در شمال غربي بقعه شهيد شمس‏آبادي دفن مى‏كردند، ولي با شروع جنگ تحميلي عراق عليه ايران رفته رفته گنجايش آن قطعه تمام شد و ضرورت انتخاب يك مكان ديگر بري دفن شهدا بيشتر احساس شد.  به همين سبب تعميرگاهي كه در كنار خيابان سجاد و جنوب گلستان قرار داشت انتخاب شد و به مستأجرين تعميرگاه، شهيد عباس كلاني، در خيابان جي زمين تجاري واگذار كرد و زمين تعميرگاه از سوي شهيد احمد چلمقاني اهدا شد و معاوض منازل نيز با كمك بنياد مسكن در خيابان 22 بهمن فعلي زمين واگذار گرديد. قطعه زمين شهدي عمليات فرماندهي كل قوا،) ثامن الائمه) آزاد سازي شمال آبادان) و طريق القدس (آزاد سازي بستان) در شمال و شمال غربي بقعه آيةاللّه اشرفي اصفهاني با مذاكره با مالكين آنها اهدا گرديد. مثلاً آقاي دكتر سيّد سعيدالدين سجادي در آغاز اجازه دفن يك تعداد از شهدا را داد ولي پس از شهادت پسرش همه زمين خود را در اختیار گلستان شهدا گذاشت.

- سخنان آقاي اكبر عليار، مدير داخلي گلستان شهدا از آغاز سال 1360 ش تا 22/4/1363 ش، پس از نامبرده همكار ايشان آقاي اسداله مكى‏نژاد طي حكم شماره 16226 از سوي مسؤول بنياد شهيد اصفهان به عنوان مسؤول امور داخلي گلستان شهدا منصوب شد. بري حصول اطمينان از سخنان آقاي اكبر عليار با استاد دكتر سيّد سعيدالدين سجادي، فرزند سيّد رضا، عضو هيأت علمي گروه جراحي دانشگاه علوم پزشكي اصفهان كه مدت‏ها رياست بيمارستان‏هي شهيد چمران، حضرت قائم عج، شريعتي و سعدي را بر عهده داشتند تماس گرفتم نامبرده اهدي قطعه زمين خود را به طور کامل گواهی کردند.

در اوايل سال 1360 شمسي مسؤوليت اداره گلستان شهدا بر عهده بنياد شهيد گذاشته شد و از سوي آن بنياد آقاي اكبر عليار بري اين كار منصوب گرديد. چون تا پايان سال 1360شمسي هيچ گونه قطعه سازي در گلستان صورت نگرفته بود بري اين منظور يك هيأت اجرايي به رياست آقاي مهندس آرمان پناه و نمايندگان كارخانه ذوب آهن اصفهان، جهاد سازندگي، بنياد شهيد و نماينده امام جمعه اصفهان تشكيل گرديد. طرح ساماندهي و محوطه سازي و قطعه سازي از سوي آقاي مهندس افراسيابي پيشنهاد گرديد و در هيأت اجرايي تصويب و قطعه سازي بر عهده ذوب آهن و محوطه و كف‏سازي بر عهده جهاد سازندگي گذاشته شد و اقدامات لازم انجام گرفت.

با آغاز عمليات محرم در11/8/61 شمسي در منطقه غرب عين‏خوش و جنوب غربي موسيان به واسطه حضور رزمندگان اصفهان در اين عمليات و به ويژه لشكر 14 امام حسين7، تعداد 300 شهيد به اصفهان آوردند. چون در گلستان شهدا جايي بري دفن اين شهيدان وجود نداشت جلسه‏ي با حضور اعضاي هيأت اجرايي، رياست دادگاه انقلاب و هيأت امناء گلستان شهدا تشكيل گرديد و مقرر شد با مذاكره صاحبان منازلي كه در جنوب مقبره »يوشع النبي« قرار داشت آنان به يك مجتمع مسكوني از آن بنياد مسكن و هتلي كه در اختيار بنياد شهيد بود، انتقال داده شوند. كار انتقال و سپس تخريب منازل با كمك جهاد سازندگي، شهرداري و مردم صورت گرفت و330قبر بري دفن شهدا آماده گرديد. فردي آن روز با تشييع با شكوه شهدا در اصفهان جنازه شهدي عمليات محرم دفن شدند. به صاحبان منازل مسكوني نيز زمين معوّض داده شد و منازل آنان را ساختند.

پس از آن بري دفن شهدي عمليات والفجر يك در شمال غربي فكه، والفجر دو در غرب پيرانشهر، والفجر 4 در شمال غرب مريوان، چندين باب خانه مسكوني با مذاكره با صاحبان آنها و واگذاري معوّض زمين تخريب شدند و قسمتي نيز كه متعلق به تكيه‏بان لسان الارض بود، خريداري گرديد.

بدين سان كار آماده سازي قطعه‏هي گوناگون گلستان شهدا يكي پس از ديگري انجام شد و اوايل سال 1362 شمسي خيمه حسيني طراحي كه با كوشش مستقيم مرحوم حاج حسن حدادي ساخته شد و از آن پس مراسم شهدا و دعاهي گوناگون و مناسبت‏ها در آن برگزار مى‏گرديد. هم اكنون نيز عمليات اجرايي بري احداث يك مجموعه فرهنگي و سالن سخنراني و نمايشگاه در چند طبقه در شمال خيمه حسيني و جنب قطعه يوسف 3 در حال انجام است.

پس از بيان چگونگي شكل‏گيري گلستان شهدا به شرح قطعه‏هي گوناگون و تعداد رديف‏ها و شهدي هر قطعه و معرفي شهدي انقلاب اسلامي در سال 1357 شمسي و برخي سرداران شهيد، علما و دانشمندان مدفون در هر قطعه، مى‏پردازيم. شايان توجه است هر قطعه عنوان مشخص و تابلو راهنما ندارد ولي مسؤولين گلستان شهدا برحسب نام عمليات و حادثه‏ي كه بيشترين شهدي آن در هر قطعه مدفون شده‏اند عنواني بري آنها گذاشته‏اند، بدين سبب با پيروي از اين عنوان‏ها و بر اساس­ تاريخ­ شكل‏گيري­ قطعه‏ها به­ شرح آنها می پردازیم .